Even rust bij de stukken

In deze woelige tijden van herstructureringen, rangenquota, veranderingsmanagement en andere teisteringen van Defensie is het goed 'rust bij de stukken' te commanderen en even deze beslommeringen van alledag te ontstijgen. Ik neem u mee op een zoektocht naar speciale uitdrukkingen waarmee artilleristen, of zij die waardering hadden voor hun handwerk, door de eeuwen heen ons taalgebied hebben verrijkt. Als ik hier op achteloze wijze de term 'uitdrukking' hanteer, ga ik voorbij aan andere termen die op vergelijkbare wijze de eigenheid van onze taal gestalte geven.

Een zoektocht door onze dikke 'Van Dale' levert het volgende lijstje op:

Uitdrukking: vaste, idiomatische verbinding van woorden, met een figuurlijke of metonymische¹ betekenis, bv. 'iemand van haver tot gort kennen'

Gezegde: vaste, idiomatische verbinding van woorden, met figuurlijke betekenis, die geen werkwoord bevat en dus op zichzelf nooit een zin vormt, bv. een vrolijke frans

Zegswijze: vaste, idiomatische verbinding van woorden, met een figuurlijke of metonymische betekenis, die vrijwel altijd op zichzelf een zin vormt en steeds een onpersoonlijk subject heeft

Spreekwoord: uitspraak met een algemene levenswijsheid of morele implicatie, waarvan de vorm vrijwel onveranderlijk is.

Etymologie: tak van de taalwetenschap die de oorsprong en de geschiedenis van de woorden opspoort

Het gaat er in deze zoektocht natuurlijk niet om tot een juiste categorie-indeling te komen van de verschillende bloemrijke manieren waarop we ons in het Nederlands kunnen uitdrukken. Wel wil ik proberen te komen tot een overzicht van artillerie gerelateerde termen, vanuit de stellingname dat er een directe relaties is tussen het aantal uitdrukkingen dat is terug te voeren op een bepaald fenomeen en het (maatschappelijk) belang ervan. Zo kent ons taalgebied veel uitdrukkingen die aan de scheepvaart zijn ontleend en nog stammen uit de tijd waarin overzeese handel ons land groot maakte.

"Schieten"

Een eerste inventarisatie laat zien dat het militaire bedrijf al flink wat sporen heeft nagelaten in onze taal, zonder dat een directe relatie kan worden gelegd met een specifiek wapen of dienstvak. Zo zijn er veel uitdrukkingen of gezegden e.d. waarin het woord 'schieten' voorkomt. Deze algemeen militaire zegswijzen (of welke definitie uit mijn lijstje ook van toepassing is) zal ik in mijn beschouwing niet meenemen. Ook zal ik me niet inlaten met typisch militair taalgebruik dat valt buiten deze categorisering; militairen hebben een bepaalde manier van zich uitdrukken die typisch is voor deze beroepsgroep en waarover we het een ander keer eens kunnen hebben.

Ik beperk met tot een overzicht van woorden en zinnen die ook binnen de burgermaatschappij worden gehanteerd, mogelijk zonder dat de gebruikers ervan altijd op de hoogte zijn van de achtergronden.

Ik begin met de titel van dit stukje tekst 'rust bij de stukken', een uitdrukking (of gezegde?) die ik als eens door een lid van de Tweede Kamer heb horen bezigen en waarmee wordt bedoeld 'even niets doen'. Ik laat hier de kwaadsprekerij dat dit een overbodige aansporing binnen de politiek is, buiten beschouwing.

"Batterij"

Vaak hoor je ook zeggen 'er was een batterij .. (van het een of ander) aanwezig'; zoals: er was een batterij fotografen aanwezig om de heuglijke gebeurtenis vast te leggen. We vinden als nuchtere Nederlanders ook dat je vooral 'niet met een kanon op een mug moet schieten' als we willen uitdrukken dat middel en doel met elkaar in evenwicht moeten zijn. Maar in voorkomend geval kunnen we de noodzaak zien 'zwaar geschut in stelling te brengen', oftewel een belangrijke, invloedrijke relatie aan te spreken, als we na eerdere vruchteloze pogingen in een ultieme poging toch ons doel willen bereiken. Je kunt natuurlijk ook proberen je tegenstrever, of degene die je moet overtuigen, te 'overdonderen', maar een dergelijke aanpak werkt niet bij een in de militaire hiërarchie hoger geplaatste. Uiteraard kun je bij dit laatste woord de vraag stellen of het überhaupt in dit overzicht past en, als dat al het geval is, of het woord 'overdonderen' wel aan ons edele handwerk is ontleend. Ik meen van wel, aangezien gewone donder niet over-dondert, maar een artilleriebarrage wel. Zo'n barrage moet de tegenstander de wil om verder te vechten ontnemen en hem dwingen zich naar onze wil te schikken, net zoals bij 'overdonderen' in figuurlijke zin de bedoeling is.

Hiervoor gaf ik aan dat de term 'schieten' in veel uitdrukkingen voorkomt die vaak algemene militaire zegswijzen zijn zonder specifieke relatie met een wapen of dienstvak. Toch is er een aantal waarin de relatie met de artillerie duidelijk is. Zo kunnen we iets 'inschieten', bijvoorbeeld een document, waarmee we bedoelen dat het nog niet definitief is en meer een voorbereiding op een definitieve bespreking of afhandeling (het uitwerkingsvuur). Door in te schieten kunnen we ook 'een schot voor de boeg geven', waarmee we uitdrukken dat we daarmee de ander informeren of waarschuwen over wat gaat komen. Bij het inschieten kunnen we 'al aardig in de richting schieten', waarmee we zeggen dat we er bijna zijn, maar dat er nog wat correcties of aanvullingen moeten worden doorgevoerd. Ten slotte, als we volgens de hiervoor beschreven aanpak er alles aan hebben gedaan om ons doel te bereiken en het is niet gelukt, terwijl we geen mogelijkheden meer zien voor een andere aanpak die wel succesrijk is, dan 'hebben we ons kruit verschoten'. Je zou kunnen zeggen dat we in zo'n geval niets meer kunnen 'uitrichten'. Uitrichten is natuurlijk de typisch artilleristische bezigheid die moet zekerstellen dat het gewenste doel wordt geraakt (of in dit geval: bereikt).

Ondersteuning

Ik wil mijn overzicht, dat natuurlijk verre van compleet is), afronden met twee voorbeelden uit de voor de artillerie ondersteunende sfeer . Zo kan iemand 'een ballonnetje oplaten' om de juiste gegevens te verzamelen waarop hij zijn handelen kan afstemmen. De relatie met de meteoballon is overduidelijk. Als laatste noem ik het 'zonnetje schieten'. Nog los van het feit dat het 'zonnetje schieten' een typisch artilleristische bezigheid is (of was!), kan het woord schieten in deze zegswijze alleen op artillerie slaan, gelet op de omvang van het te bevuren object.

Door het aantal voorbeelden dat ik heb gegeven en vanuit de verwachting dat er nog vele andere zijn die ik niet heb genoemd, is vanuit mijn stelling in het begin van dit schrijven het grote belang van artillerie voldoende aangetoond. Ik nodig u uit te reageren en mij aan te vullen om daarmee een zinvolle bijdrage te leveren aan de traditiehandhaving binnen ons wapen.

Uw voorzitter

A.M. Rosengarten